بیماریهای مرتبط با خاک از عوامل مهم کاهش رشد و عملکرد محصولات زراعی، باغی و گلخانهای هستند. این بیماریها میتوانند با علائمی مانند پوسیدگی ریشه و طوقه، مرگ گیاهچه، پژمردگی، ضعف رشد و در موارد شدید، مرگ گیاه همراه باشند. بااینحال، همه بیمارگرهایی که با خاک ارتباط دارند، از نظر نحوه بقا و انتقال رفتار یکسانی ندارند. برخی میتوانند جمعیت خود را برای مدت طولانی در خاک حفظ کنند، درحالیکه در برخی دیگر، خاک یا ذرات خاک آلوده صرفاً در انتقال بیمارگر به گیاه نقش دارند. شناخت این تفاوتها برای تشخیص صحیح بیماری و انتخاب روش مدیریتی مناسب اهمیت زیادی دارد (D’Arcy et al., 2001).
۱. بیمارگرهای خاکزی چه ویژگیهایی دارند؟
اصطلاح خاکزی (Soil inhabitant) در واژهنامه مصور آسیبشناسی گیاهی انجمن آسیبشناسی گیاهی آمریکا به ارگانیسمی اطلاق میشود که جمعیت خود را برای مدت طولانی در خاک حفظ میکند. بنابراین، ویژگی اصلی بیمارگرهای خاکزی توانایی استقرار و تداوم جمعیت در محیط خاک است؛ نه صرفاً امکان انتقال از طریق آن (D’Arcy et al., 2001).
بسیاری از این بیمارگرها میتوانند در غیاب میزبان زنده نیز با استفاده از بقایای گیاهی یا ساختارهای مقاوم، در محیط باقی بمانند. برای مثال، قارچ Rhizoctonia solani قادر است بهصورت میسلیوم یا اسکلروت در خاک و بقایای گیاهی زنده بماند. این قارچ در شرایط مساعد میتواند به ریشه، طوقه و ساقه گیاه حمله کند و بیماریهایی مانند پوسیدگی ریشه، پوسیدگی طوقه و مرگ گیاهچه ایجاد کند (Penn State Extension, 2023).
البته توانایی بقا و مدت ماندگاری در خاک در همه بیمارگرها یکسان نیست. برخی به بقایای گیاهی و مواد آلی وابستهاند و برخی دیگر ساختارهای مقاومی تولید میکنند که امکان بقای طولانیمدت آنها را فراهم میسازد. به همین دلیل، صرف مشاهده یا جداسازی یک بیمارگر از خاک، برای اثبات توانایی آن در حفظ جمعیت درازمدت کافی نیست.
۲. بیمارگرهای خاکزاد و نقش خاک در انتقال بیماری
اصطلاح خاکزاد (Soilborne) در واژهنامه انجمن آسیبشناسی گیاهی آمریکا به ارگانیسمی اشاره دارد که روی سطح خاک یا در زیر آن حمل میشود. بنابراین، این اصطلاح ارتباط بیمارگر با خاک را از نظر حضور، حمل یا انتقال توصیف میکند و الزاماً به معنای وابستگی کامل چرخه زندگی بیمارگر به خاک نیست (D’Arcy et al., 2001).
در بیماریهای خاکزاد، خاک آلوده، بقایای گیاهی، آب آبیاری یا خاک چسبیده به ادوات کشاورزی میتوانند در انتقال عامل بیماری نقش داشته باشند. در این شرایط، بیمارگر ممکن است از طریق تماس با ریشه یا بخشهای پایینی گیاه وارد میزبان شود. بااینحال، برخی بیمارگرهای خاکزاد علاوه بر خاک، از طریق بذر، نشا یا سایر مواد تکثیری آلوده نیز منتقل میشوند؛ بنابراین، مسیر انتقال باید برای هر عامل بیماری بهصورت جداگانه بررسی شود.
برای درک بهتر این موضوع، سیاهک معمولی و سیاهک آشکار گندم مثالهای مناسبی هستند. عامل سیاهک معمولی گندم، شامل گونههای Tilletia caries و T. laevis، میتواند از طریق تلیوسپورهای چسبیده به سطح بذر یا اسپورهای باقیمانده در خاک، گیاهچههای جوان را آلوده کند. در این بیماری، تلیوسپورهای موجود در خاک نیز میتوانند منبع آلودگی باشند و در شرایط مناسب، گیاهچه را در مراحل ابتدایی رشد آلوده کنند (American Phytopathological Society, n.d.).
در مقابل، عامل سیاهک آشکار گندم، Ustilago tritici، عمدتاً بهصورت میسلیوم نهفته در جنین بذر آلوده باقی میماند. پس از جوانهزنی بذر، قارچ فعال شده و همراه با رشد گیاه به سمت اندامهای زایشی حرکت میکند. در زمان گلدهی نیز اسپورهای قارچ از بوتههای آلوده آزاد شده و با آلوده کردن گلهای سالم، بذرهای نسل بعد را آلوده میکنند. بنابراین، این بیماری عمدتاً بذرزاد است و نباید صرفاً به دلیل رشد گیاه در خاک، آن را یک بیماری خاکزاد در نظر گرفت (University of California Statewide Integrated Pest Management Program, n.d.).
این مثالها نشان میدهند که برای شناخت چرخه بیماری باید محل بقای بیمارگر و مسیر انتقال آن به گیاه میزبان بهطور جداگانه بررسی شود.
۳. ساختارهای بقای بیمارگرها در خاک
یکی از دلایل اهمیت بیماریهای خاکزاد، توانایی برخی بیمارگرها در تولید ساختارهای مقاوم است. این ساختارها میتوانند در شرایط نامساعد محیطی زنده بمانند و با فراهم شدن شرایط مناسب، منبع آلودگی جدیدی برای گیاهان باشند.
- اسکلروت (Sclerotium): تودهای متراکم و مقاوم از بافت قارچی است که در بقای برخی قارچها نقش دارد. قارچ Rhizoctonia solani میتواند بهصورت اسکلروت یا میسلیوم در خاک و بقایای گیاهی باقی بماند (Penn State Extension, 2023).
- میکروسکلروت (Microsclerotium): ساختار بقای مهم قارچ Macrophomina phaseolina است. این ساختارها میتوانند برای مدت طولانی در خاک باقی بمانند و بهعنوان منبع اولیه آلودگی در کشتهای بعدی عمل کنند (Marquez et al., 2021).
- اُاُسپور (Oospore): ساختار جنسی مقاومی است که در برخی اومیستها، از جمله بعضی گونههای Pythium، تشکیل میشود و در بقای بیمارگر نقش دارد (Penn State University, n.d.).
باید توجه داشت که ساختارهای بقا در همه بیمارگرها یکسان نیستند و نمیتوان یک نوع ساختار را به تمام عوامل بیماریزای خاکزاد نسبت داد. شناخت شکل بقای هر بیمارگر به تعیین روش مناسب مدیریت و کاهش منابع آلودگی کمک میکند.
۴. شرایط محیطی و شدت بیماریهای خاکزاد
رطوبت، دما، بافت خاک، وضعیت زهکشی و شرایط فیزیولوژیک گیاه در شدت بیماریهای مرتبط با خاک نقش دارند؛ اما پاسخ همه بیمارگرها به این عوامل یکسان نیست.
برای مثال، برخی گونههای Pythium در خاکهای دارای رطوبت بالا و زهکشی نامناسب فعالیت بیشتری دارند. این جنس متعلق به گروه اومیستهاست و قارچ حقیقی محسوب نمیشود. در برخی گونههای آن، زئوسپورهای متحرک در حضور آب آزاد میتوانند به سمت ریشه حرکت کنند و در آلودگی گیاه نقش داشته باشند. بنابراین، آبیاری بیش از نیاز گیاه و باقی ماندن آب در محیط ریشه میتواند خطر پوسیدگی ریشه ناشی از برخی گونههای این جنس را افزایش دهد (Penn State University, n.d.; Utah State University Extension, n.d.).
در مقابل، قارچ Macrophomina phaseolina، عامل پوسیدگی ذغالی، در شرایط دمای بالا و رطوبت پایین خاک میتواند خسارت قابلتوجهی ایجاد کند. این قارچ با تولید میکروسکلروت در خاک و بقایای گیاهی باقی میماند و دامنه میزبانی وسیعی دارد. تنش خشکی و دمای بالا میتوانند در افزایش شدت بیماری نقش داشته باشند؛ ازاینرو، مدیریت آن به شناخت همزمان شرایط محیطی و وضعیت گیاه نیاز دارد (Marquez et al., 2021).
بنابراین، نمیتوان برای تمام بیماریهای خاکزاد یک الگوی محیطی واحد در نظر گرفت. افزایش رطوبت ممکن است شرایط را برای برخی بیمارگرها مساعد کند، درحالیکه تنش خشکی میتواند شدت بیماری گروه دیگری را افزایش دهد.
۵. راهکارهای مدیریت بیماریهای خاکزاد
مدیریت موفق بیماریهای خاکزاد به شناخت عامل بیماری، محل بقای آن و مسیر انتقال بستگی دارد. از آنجا که بیمارگرها از نظر زیستشناسی و چرخه بیماری متفاوتاند، استفاده از یک روش ثابت برای کنترل همه آنها معمولاً نتیجه مطلوبی ندارد.
استفاده از بذر و نشای سالم: بذر، نشا و مواد تکثیری آلوده میتوانند بیمارگرها را به مزرعه یا گلخانه منتقل کنند. استفاده از بذر سالم و نشای عاری از آلودگی، یکی از اقدامات مهم در پیشگیری از ورود بیمارگرهاست. در بیماریهایی که عامل آنها از طریق بذر منتقل میشود، تیمار بذر باید متناسب با نوع بیمارگر و بر اساس توصیههای فنی و برچسب محصول انجام شود. برای مثال، در سیاهک آشکار گندم به دلیل قرار گرفتن میسلیوم قارچ درون بذر، استفاده از قارچکش سیستمیک مناسب برای تیمار بذر اهمیت دارد (University of California Statewide Integrated Pest Management Program, n.d.).
مدیریت بقایای گیاهی: بقایای آلوده میتوانند محل بقای برخی بیمارگرها باشند. مدیریت صحیح این بقایا، بهویژه در سامانههایی که بیمارگر در مواد گیاهی باقی میماند، میتواند به کاهش منابع آلودگی کمک کند. بااینحال، روش مدیریت بقایا باید با توجه به عامل بیماری و شرایط کشت انتخاب شود.
تناوب زراعی هدفمند: تناوب زمانی مؤثر است که محصول جایگزین، میزبان مناسبی برای بیمارگر نباشد. برخی بیمارگرها دامنه میزبانی وسیعی دارند؛ بنابراین انتخاب محصول جایگزین بدون شناخت دامنه میزبانی ممکن است جمعیت بیمارگر را به میزان کافی کاهش ندهد. برای نمونه، دامنه میزبانی وسیع و ماندگاری میکروسکلروتهای M. phaseolina در خاک، مدیریت این قارچ را از طریق تناوب زراعی دشوار میکند (Marquez et al., 2021).
مدیریت آبیاری و زهکشی: تنظیم دور و مقدار آبیاری، جلوگیری از ماندابی شدن خاک و بهبود زهکشی برای کاهش خطر بیماریهایی مانند پوسیدگی ریشه ناشی از برخی گونههای Pythium اهمیت دارد. در این زمینه، آبیاری باید با توجه به نیاز آبی گیاه، ویژگیهای خاک و عامل بیماری تنظیم شود (Utah State University Extension, n.d.).
جلوگیری از جابهجایی خاک آلوده: خاک چسبیده به ادوات کشاورزی، کفش، ظروف و ماشینآلات میتواند بیمارگرها را از یک بخش مزرعه به بخش دیگر منتقل کند. پاکسازی تجهیزات و جلوگیری از انتقال خاک آلوده، بهویژه در گلخانهها و واحدهای تولید نشا، از اقدامات پیشگیرانه مهم است.
مدیریت شیمیایی: استفاده از ترکیبات قارچکش به منظور پیشگیری و کنترل بیمارگرهای قارچی از روشهای پرکاربرد است. ترکیبات مسی به منظور کاهش و پیشگیری و ترکیبات قارچکشی یونیفرم، ماکسیم ایکس ال، تیوفانات متیل، کاربندازیم، رورال تی اس، و همچنین به منظور کنترل بیمارگرهای ناشی از شبه قارچها از قارچکش های متالاکسیل، متالاکسیل ام ( مفنوکسام)، فوزیتل آلومینیوم، پروپاموکارب هیدروکلراید، سیازوفامید و سیموکسانیل استفاده نمود. همچنین استفاده از ترکیبات حاوی گونه های باسیلوس در پیشگیری و کنترل بیماری در مراحل اولیه آلودگی کارآمد خواهد بود.
تشخیص دقیق و انتخاب روش شیمیایی مناسب: علائمی مانند زردی، پژمردگی و پوسیدگی ریشه میتوانند در اثر عوامل قارچی، اومیستی یا حتی تنشهای غیرزیستی ایجاد شوند. بنابراین، تشخیص عامل بیماری پیش از انتخاب سم ضروری است. همچنین اومیستها از نظر زیستی با قارچهای حقیقی تفاوت دارند و همه قارچکشها روی آنها اثر یکسانی ندارند. انتخاب ترکیب شیمیایی باید بر اساس عامل بیماری، محصول، مرحله رشد و ثبت و برچسب مصرف آن انجام شود.
۶. چرا شناخت تفاوت بیمارگرهای خاکزی و خاکزاد اهمیت دارد؟
تفاوت میان بیمارگرهای خاکزی و خاکزاد فقط یک موضوع اصطلاحشناختی نیست، بلکه مستقیماً بر تصمیمهای مدیریتی اثر میگذارد. اگر بیمارگری بتواند برای مدت طولانی جمعیت خود را در خاک حفظ کند، کنترل آن به اقداماتی فراتر از حذف بوتههای آلوده نیاز دارد. در مقابل، اگر مسیر اصلی انتقال آن بذر، نشا یا خاک جابهجاشده باشد، پیشگیری از ورود و انتقال آلودگی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در نتیجه، تشخیص درست بیماری باید بر پایه بررسی علائم، نمونهبرداری اصولی و در صورت نیاز، جداسازی و شناسایی عامل بیماری انجام شود. شناخت چرخه زندگی بیمارگر، محل بقای آن و مسیر انتقال به گیاه نیز کمک میکند تا روشهای مدیریتی بهصورت هدفمند انتخاب شوند.
جمعبندی
همه بیمارگرهای مرتبط با خاک رفتار یکسانی ندارند. خاکزی بودن به توانایی حفظ جمعیت در خاک برای مدت طولانی اشاره دارد، درحالیکه خاکزاد بودن به ارتباط بیمارگر با خاک بهعنوان محیط حمل یا حضور اشاره میکند. این دو مفهوم میتوانند همزمان در یک بیمارگر وجود داشته باشند، اما از نظر علمی مترادف نیستند. شناخت تفاوت آنها، در کنار بررسی ویژگیهای زیستی و چرخه بیماری هر عامل، به انتخاب راهکارهای دقیقتر و مؤثرتر برای مدیریت بیماریهای گیاهی کمک میکند.
منابع
American Phytopathological Society. (n.d.). Small grain cereal seed treatment. https://apsnet.org/edcenter/Pages/Small-Grain-Cereal-Seed-Treatment.aspx
D’Arcy, C. J., Eastburn, D. M., & Schumann, G. L. (2001). Illustrated glossary of plant pathology. The Plant Health Instructor. https://doi.org/10.1094/PHI-I-2001-0219-01
Marquez, N., Giachero, M. L., Declerck, S., & Ducasse, D. A. (2021). Macrophomina phaseolina: General characteristics of pathogenicity and methods of control. Frontiers in Plant Science, 12, Article 634397. https://doi.org/10.3389/fpls.2021.634397
Penn State Extension. (2023, November 15). Rhizoctonia. https://extension.psu.edu/rhizoctonia
Penn State University, Department of Plant Pathology and Environmental Microbiology. (n.d.). Disease caused by Pythium. https://plantpath.psu.edu/pythium/module-1/disease
University of California Statewide Integrated Pest Management Program. (n.d.). Loose smut. https://ipm.ucanr.edu/agriculture/small-grains/loose-smut/
Utah State University Extension. (n.d.). Pythium. https://extension.usu.edu/planthealth/ipm/ornamental-pest-guide/diseases/pythium-root-rot
- American Phytopathological Society. (n.d.). Small grain cereal seed treatment. https://apsnet.org/edcenter/Pages/Small-Grain-Cereal-Seed-Treatment.aspx
- D’Arcy, C. J., Eastburn, D. M., & Schumann, G. L. (2001). Illustrated glossary of plant pathology. The Plant Health Instructor. https://doi.org/10.1094/PHI-I-2001-0219-01
- Marquez, N., Giachero, M. L., Declerck, S., & Ducasse, D. A. (2021). Macrophomina phaseolina: General characteristics of pathogenicity and methods of control. Frontiers in Plant Science, 12, Article 634397. https://doi.org/10.3389/fpls.2021.634397
- Penn State Extension. (2023, November 15). Rhizoctonia. https://extension.psu.edu/rhizoctonia
- Penn State University, Department of Plant Pathology and Environmental Microbiology. (n.d.). Disease caused by Pythium. https://plantpath.psu.edu/pythium/module-1/disease
- University of California Statewide Integrated Pest Management Program. (n.d.). Loose smut. https://ipm.ucanr.edu/agriculture/small-grains/loose-smut/
- Utah State University Extension. (n.d.). Pythium. https://extension.usu.edu/planthealth/ipm/ornamental-pest-guide/diseases/pythium-root-rot
واحد فنی پارس کشاورز
زهرا بنیادی
کارشناس ارشد بیماری شناسی گیاهی

