دکتر یوسف احمدی
مدیرفنی و تحقیق و توسعه شرکت پارس کشاورز
شناخت همه جانبه خاك از مهمترين عواملي است كه ما را در رسيدن به عملكرد مطلوب در واحد سطح ياري مي دهد. جهت آگاهي از وضعيت خاك از نظر بافت، حاصلخيزي، ميزان عناصر غذايي مورد نياز (نياز كودي)، روشهای مناسب آبياري و غيره، بايد با انجام نمونه برداري وآزمون خاك و آب در آزمايشگاه تجزيه و با استفاده از نتايج آن برنامه مديريتي مناسبي را براي آن در نظر گرفت.
انتخاب قطعه و نمونه برداری:
قطعه انتخابی باید از هر نظر یکنواخت بوده چنانچه اختلافی وجود دارد (همانند اختلاف خصوصیات خاک، پستی و بلندی، بافت، شوری، سنگ و سنگریزه، سیستم آبیاری، مدیریت، نوع محصول، رقم، مصرف نهادهها، سیستم کاشت، حتی اختلاف در زمان کاشت) ابتدا قطعات جدا کرده و هرقطعه جداگانه شماره گذاری و بهصورت مجزا نمونه برداری انجام خواهد شد.
الف- نمونه برداري انتخابي:
نمونه برداری انتخابی متناسب با هدف نمونه برداری انتخاب می شود مثلاٌ دریک مزرعه در دو تاریخ کشت شده بنابراین دو نمونه برداشت میگردد. یا در یک باغ که تعدادی ازدرختان با علائم کمبود و یا مسمومیت مشکوک روبرو هستیم بنابراین فقط ازدرختانی که دارای این علامت هستند نمونه برمی داریم . مثلا اگر قسمتهايي از سطح باغ یا مزرعه مورد نظر داراي تفاوت مشخصي از نظر كيفيت و یا اختلاف درمصرف نهادهها، سن درخت، نوع بذر، مدیریت با ديگر قسمتها باشد، اين قسمتها بايد جدا شده و به عنوان يك قطعه جداگانه در نظر گرفته شوند. در چنين مواردي بايد موضوع در گزارش نمونه برداري ذكر گردد. درهرقطعه مشابه میبایست حداقل 15-20 نقطه ازمزرعه یا باغ بهصورت زیگزاک در نظر بگیریم و از هرنقطه نمونه برداشت وسپس این نمونه ها را خوب مخلوط کرده وبرچسب گزاری میکنیم. هرنمونه حداکثر ازیک مساحت 10 هکتاری یکنواحت برداشت میشود هرچه این سطح کمتر باشد دقت بیشتری دارد.
عمق نمونه برداری بسته به نوع محصول متفاوت است بطورکلی برای زراعت از عمق 0-30 و برای احداث باغ از سه عمق 0-30 و30-60 و60-90 سانتیمتری و در صورت نمونه برداری از سطح باغ کشت شده از دو عمق 0-30 و 30-60 سانتیمتری پیشنهاد میگردد.
بايد دقت شود محلي كه براي نمونه برداري انتخاب مي گردد قبلاً محل انباشتن كودهاي حيواني و شيميايي و يا مصالح ساختماني نبوده باشد. بنابراين قبل از برداشت نمونهها از هر نقطه بايد سطح خاك را از خردههاي سنگ، آشغال، تكههاي چوب و علفهاي هرز پاك نمود. بهترين زمان براي نمونه برداري زماني است كه زمين از نظر رطوبتي به حالت گاورو رسيده باشد.
ازهمه نقاط توسط بیل همانند شکل 1 برداشت کرده وسپس همه را باهم مخلوط نموده و به اندازه یک و نیم کیلوگرم داخل کیسه پلاستیکی تمیز وسالم ریخته وضمن نوشتن مشخصات همه نمونه ها به آزمایشگاه ارسال گردد.
قطعه بندی اراضی و روش نمونه برداری از خاک:
ب- نمونه برداری از آب آبیاری :
در صورتي كه آب آبياري از نظر كيفيت وضعيت مناسبي نداشته باشد، نه تنها شرايط لازم جهت رفع احتياجات گياه فراهم نخواهد شد بلكه به مرور زمان خاك باغ ها ویا مزرعه نيز تخريب مي گردد. براي جلوگيري از بروز چنين مشكلاتي كشاورزان بايد در ابتدا شناخت كافي از كيفيت آب آبياري خود به دست آورده و سپس در مورد امكان يا عدم امكان استفاده از منبع آب مورد نظر و انجام مديريت هاي لازم جهت مصرف آب مذكور تصميم گيري نمايند. براي به دست آوردن چنين شناختي بايد از آب مورد استفاده نمونه برداري شود.
نكات مهم در نمونه برداري از آب آبياري:
ابتدا يك بطری پلاستيكي به حجم تقريبي 1 ليتر با آب تميز (مقطر) و سپس با آب چاه مورد نظر چند بار شستشو داده مي شود؛ قبل از برداشتن نمونه آب از چاه بايد اجازه داده شود که پمپ حداقل به مدت 2 تا 4 ساعت کاركرده و
سپس نمونه برداري انجام گيرد. اگر باغ در محلي قرار گرفته كه اطراف آن چاه هاي ديگري وجود دارد، نمونه برداري بهتر است در ماه هاي تير و مرداد و زماني كه حداكثر پمپاژ از سفره صورت مي گيرد، انجام شود؛ ظرف آب را بايد كاملاً از آب پر نمود، در اين صورت هوايي در داخل آن باقي نمي ماند. اين عمل احتمال رسوب كربنات كلسيم را كم مي كند.
ج- نمونه برداري از برگ:
با توجه به اينكه در بسياري از موارد نمونه برداري از خاك و تعيين ميزان مواد غذايي آن نمي تواند مقدار مواد غذايي جذب شده و قابل استفاده در گياه را نشان دهد، بنابراين به منظور پي بردن به نتيجه حاصلخيزي خاك در رشد و نمو گياهان، بهترين و دقيق ترين راه آنست كه قسمتي از اندامهاي گياهي بهخصوص برگ آن مورد تجزيه قرار گيرد تا روشن شود چه مقدار از مواد غذايي خاك توسط گياه جذب شده است. تجزيه برگ در تشخيص مواد معدني و سميت برخي از عناصر در درختان، نسبت به تجزيه خاك مفيدتر است. غلظت عناصر غذايي برگ با زمان، سن برگ، موقعيت آن در پوشش گياهي و وجود يا عدم وجود محصول تغيير مي كند.
محدوديت اصلي تجزيه برگ آن است كه علت وقوع كمبود عناصر غذايي را براي ما روشن نمي سازد. بنابراين براي حل اين مشكل نتايج تجزيه خاك و برگ بايد همزمان مورد ارزيابي قرار گيرند.
انتخاب روش نمونه برداري نيز بسته به هدف مورد نظر تغيير مي كند. اگر هدف، تشخيص مشكلات مربوط به يك درخت و يا ناحيه خاصي باشد، نمونه برداري از تعداد كمي از درختان مريض و سالم كفايت مي كند. ولي اگر منظور ما تعيين وضعيت تغذيه اي يك باغ بزرگ است، به نمونه هاي بيشتري از درختان در قسمتهاي مختلف باغ نياز مي باشد.
